Tradycja produkcji i zdobienia kafli w Polsce

Kafel jako element grzewczy pojawił się na ziemiach polskich w XIV wieku, najwcześniej w murowanych rezydencjach i kościołach. Rzemiosło kaflarskie przez kolejne dwa stulecia rozwijało się niemal wyłącznie w obrębie dworów królewskich i biskupich, by w XVII wieku rozprzestrzenić się na bardziej zamożne domy mieszczańskie. Kaflarze — wyspecjalizowani garncarze — nie byli garncarzami w pospolitym sensie: ich warsztat wymagał znajomości nie tylko gliny i ognia, ale i architektury pieca oraz zasad fizyki cieplnej.

Surowce i techniki formowania

Podstawowym surowcem była miejscowa glina o niskiej zawartości wapnia, odporna na wysokie temperatury i wielokrotne cykle nagrzewania i chłodzenia. W okolicach Krakowa i Sandomierza dostęp do odpowiedniej gliny był szczególnie dobry, co sprzyjało koncentracji warsztatów w tych miastach. Kaflarz formował naczynie — najczęściej misę lub garnek, który stanowił rdzeń kafla — ręcznie lub przy użyciu prostej formy drewnianej.

Kafle garnkowe, dominujące do XVI wieku, miały otwartą czaszę skierowaną ku wnętrzu pieca. Ciepło kumulowało się w przestrzeni między kaflem a obudową pieca, a następnie przenikało przez ściankę ceramiczną do pomieszczenia. Ten prosty mechanizm był jednocześnie bardzo skuteczny — temperatura w komorze nie musiała być wysoka, by kafel przez wiele godzin oddawał ciepło.

Wzornictwo i zdobienie regionalne

Od XV wieku kafle zaczęto zdobić reliefowymi wzorami. Wzory tłoczono w formach drewnianych lub glinianych, uzyskując na awersie kafla płaskorzeźbę z motywami heraldycznymi, biblijnymi, roślinnymi lub geometrycznymi. W Krakowie przeważały motywy nawiązujące do gotyku i renesansu włoskiego, przyniesione wraz z rzemieślnikami sprowadzanymi przez królów jagiellońskich.

W Gdańsku i na Pomorzu widoczne są silne wpływy niderlandzkie i flamandzkie — niebiesko-białe kafle szkliwione, wzorowane na delftskich płytkach, pojawiły się tu o kilkadziesiąt lat wcześniej niż w centralnej Polsce. Na Śląsku dominowały kafle o ciężkich, mocno zarysowanych wzorach barokowych, często z motywem kartusza i postaci portretowych. Mazowsze i Kujawy rozwijały własną, bardziej oszczędną tradycję: kafle bywały mniej zdobione, ale za to wypalane staranniej i trwalsze.

Produkcja w wielkich miastach

W XVI–XVII wieku kaflarze w Krakowie, Lwowie i Poznaniu zorganizowani byli w cechy, które regulowały warunki nauki zawodu, jakość wyrobów i ich ceny. Czeladnik musiał przez kilka lat pracować u majstra, zanim mógł przystąpić do egzaminu mistrzowskiego. Egzamin polegał m.in. na samodzielnym uformowaniu i wypaleniu kompletnego zestawu kafli oraz złożeniu modelu pieca.

Czas wypalania kafli w piecu garncarskim wynosił zwykle od 12 do 24 godzin. Temperatura wypału dla kafli szkliwionych wynosiła około 950–1100°C. Szkliwo — mieszanina tlenków ołowiu z kwarcem i barwnikami metali — nanoszone było na surowy kafel przed wypaleniem i stapiało się podczas procesu piecowego, tworząc błyszczącą, wodoodporną warstwę.

Upadek rzemiosła i odrodzenie zainteresowania

Industrializacja XIX wieku przyspieszyła koniec tradycyjnych warsztatów kaflarskich. Żeliwne piece i kaflowe okładziny fabryczne — tańsze i szybsze w montażu — wyparły wyroby rękodzielnicze z rynku masowego. Jednak do lat trzydziestych XX wieku w Polsce działało kilkadziesiąt warsztatów produkujących kafle na zamówienie, przede wszystkim na potrzeby renowacji zabytkowych obiektów.

Dziś zainteresowanie historycznym kaflem rośnie w związku z rewitalizacją starych kamienic i dworów. Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków oraz Narodowy Instytut Dziedzictwa publikują materiały dotyczące inwentaryzacji i odtwarzania historycznych pieców. Kilka pracowni w Polsce specjalizuje się w wykonywaniu kafli metodami zbliżonymi do historycznych, choć skala produkcji jest nieporównywalnie mniejsza niż dawniej.

Źródło dodatkowej lektury: Narodowy Instytut Dziedzictwa, publikacje dotyczące ceramiki budowlanej w Polsce.